Tác phẩm biểu tượng của nghệ thuật, tín ngưỡng, quyền lực dưới triều đại Càn Long

Ra đời vào thời kỳ rực rỡ nhất của nghệ thuật cung đình Trung Hoa thế kỷ XVIII, tác phẩm hội họa Phật giáo Venerable Celestial Bodhiruma chính là biểu tượng của một triều đại thịnh trị, nơi quyền lực, tín ngưỡng và mỹ học giao thoa. Trong không gian mây trời giữa những gam màu huyền ảo, tác phẩm mở ra thế giới sống động của thời đại Càn Long.

Nghệ thuật cung đình Trung Hoa phát triển song hành cùng quyền lực hoàng gia qua nhiều thế kỷ. Trong dòng chảy ấy, Hoàng đế với vai trò tối cao thường là nhân tố quyết định thẩm mỹ chính thống của thời đại. Một trong những giai đoạn rực rỡ nhất của nghệ thuật Trung Hoa chính là triều đại của Hoàng đế Càn Long (1735–1796), vị quân vương trị vì 61 năm của nhà Thanh. Dưới sự cai trị của ông, nghệ thuật đạt đến đỉnh cao cả về quy mô lẫn chất lượng. Tác phẩm Venerable Celestial Bodhiruma là minh chứng tiêu biểu cho thời kỳ huy hoàng ấy.

Niên hiệu “Càn Long” mang ý nghĩa “mạnh mẽ và thịnh vượng” và thực tế triều đại của ông phản ánh trọn vẹn tinh thần này. Trung Quốc khi đó đạt đến lãnh thổ rộng lớn nhất trong lịch sử, dân số gia tăng nhanh chóng, kinh tế ổn định và bền vững. Ông không chỉ đỡ đầu văn học, kiến trúc, hội họa, đồ sứ, ngọc và ngà voi mà còn trực tiếp thực hành thơ ca, hội họa và thư pháp. Nhờ đó, nghệ thuật dưới triều Càn Long mang đậm dấu ấn của một thời kỳ khai sáng và phồn thịnh.

Venerable Celestial Bodhiruma được sáng tác vào giai đoạn đầu triều Càn Long. Tác phẩm khắc họa nữ thần Phật giáo Bodhiruma cùng hai thị giả. Tên gọi Bodhiruma bắt nguồn từ cây bồ đề, nơi Đức Phật đạt giác ngộ và mối liên hệ này được nhấn mạnh qua chi tiết một thị giả cầm cành bồ đề xanh. Ba nhân vật xuất hiện trong một không gian siêu thực, bao phủ bởi những tầng mây cuộn sắc hồng, kem và xanh bạc hà, tạo nên cảm giác thanh khiết và thoát tục.

Bố cục tranh hướng chuyển động nhẹ về phía phải, với nữ thần dẫn đầu và hai thị giả theo sau. Gương mặt các nhân vật toát lên vẻ tĩnh tại, nụ cười an nhiên, đôi tay nữ thần chắp lại như đang thiền định. Những dải lụa và lớp áo bay bổng, mềm mại đến mức dường như không chịu sự chi phối của trọng lực. Chỉ qua vài khoảng trời xanh hé lộ giữa mây, người xem mới cảm nhận được sự tồn tại mong manh của thế giới trần thế.

Venerable Celestial Bodhiruma mang đậm phong cách Tây Tạng, thể hiện qua những đám mây xoáy và đường viền đen mạnh mẽ. Điều này phản ánh bối cảnh lịch sử khi triều Thanh tiếp nhận và bảo trợ Phật giáo Tây Tạng, đồng thời duy trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên truyền thống. Sự giao thoa này đã tạo nên phong cách nghệ thuật Phật giáo Trung – Tạng đặc trưng trong thế kỷ XVIII. Mối quan hệ Trung Quốc – Tây Tạng sâu sắc đến mức chỉ hơn một thập kỷ sau khi tác phẩm ra đời, Tây Tạng chính thức trở thành vùng bảo hộ dưới quyền Hoàng đế Càn Long.

Tuy nhiên, ảnh hưởng trong Venerable Celestial Bodhiruma không chỉ dừng lại ở Trung Hoa và Tây Tạng. Triều đình Càn Long còn là nơi giao thoa với nghệ thuật châu Âu. Hoàng đế đặc biệt yêu thích các họa sĩ Dòng Tên như Giuseppe Castiglione và Jean-Denis Attiret, những người mang đến các khái niệm phương Tây về đổ bóng và phối cảnh. Dấu ấn này xuất hiện tinh tế trong tác phẩm: nếp gấp trang phục được xử lý bằng chuyển sắc mềm, còn cảm giác không gian được gợi mở qua sự chênh lệch kích thước giữa hai thị giả - nhân vật phía sau nhỏ hơn và đứng cao hơn, tạo ảo giác chiều sâu.

Với kích thước lớn, cao 2,65 mét và rộng 1,17 mét, Venerable Celestial Bodhiruma gây ấn tượng mạnh khi đứng trước người xem. Tuy nhiên, trong bối cảnh ban đầu, tác phẩm có thể không phải là một vật trưng bày cố định. Nhiều khả năng bức tranh từng được sử dụng trong Nghi lễ Thủy Lục, một nghi thức Phật giáo quan trọng nhằm cầu siêu cho những chúng sinh chưa đạt giác ngộ. Trong các cuộc rước nghi lễ, những bức tranh thờ thần linh được mang theo, để hình ảnh thiêng liêng hiện diện sống động giữa cộng đồng tín đồ.

Những gam màu rực rỡ, đường nét rõ ràng và kích thước lớn giúp tác phẩm dễ dàng được chiêm bái từ xa. Có thể hình dung hình ảnh cuộn tranh khẽ đung đưa theo nhịp bước đoàn rước, khiến các mảng màu và chỉ vàng lấp lánh dưới ánh sáng tự nhiên, một trải nghiệm thị giác vừa linh thiêng vừa choáng ngợp.

Dù thường được gắn với thời kỳ Càn Long, Venerable Celestial Bodhiruma không do chính hoàng đế đặt vẽ. Dòng đề tự ở góc phải phía dưới cho biết tác phẩm được một hoàng thân bảo trợ. Dựa trên phong cách, chất lượng và quy mô, các nhà nghiên cứu cho rằng người bảo trợ nhiều khả năng là Hoàng thân Dận Lộc (Yunlu, 1695–1767), nhân vật nổi tiếng với vai trò quản lý nghi lễ, âm nhạc và xuất bản trong hoàng gia, đồng thời là người có mối quan tâm sâu sắc đến nghệ thuật.

Tác giả của Venerable Celestial Bodhiruma dù không rõ danh tính vẫn thể hiện tinh thần cá nhân mới mẻ, thoát khỏi lối vẽ hàn lâm khắt khe của triều Minh trước đó. Tác phẩm góp phần định hình phong cách hội họa thời Thanh và phản ánh vận hội nghệ thuật rực rỡ dưới triều Càn Long. Giống như chính niên hiệu của vị hoàng đế đương thời, Venerable Celestial Bodhiruma là biểu tượng của một thời kỳ mạnh mẽ, thịnh vượng và ngập tràn cảm hứng sáng tạo.

Bài: Navigator Media