"Paris qua ô cửa sổ" - Thế giới siêu thực qua lăng kính mộng mị của Marc Chagall

Ra đời vào năm 1913, tác phẩm "Paris qua ô cửa sổ" (Paris Through the Window) là minh chứng hoàn hảo cho thế giới nghệ thuật đầy bí ẩn, đa sắc và mê hoặc của danh họa Marc Chagall. Ở bất kỳ góc nhìn nào, người xem cũng bắt gặp những chi tiết vừa thú vị vừa đầy thách thức, khơi gợi nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Một người đàn ông hai mặt? Một đoàn tàu thu nhỏ lộn ngược đang lơ lửng giữa tầng không? Liệu Marc Chagall đang muốn gửi gắm thông điệp gì qua những hình ảnh này? Hãy cùng bóc tách lớp màn bí ẩn trên tấm bạt đầy sắc màu này để đi tìm lời giải mã.

Ở góc dưới bên phải bức tranh xuất hiện một nhân vật hai đầu - gợi nhắc đến vị thần hai mặt Janus trong thần thoại - đang khoác trên mình bộ âu phục đỏ với cổ áo xanh lục. Phần đầu màu vàng hướng ánh nhìn ra ngoài khung tranh, trong khi phần đầu màu xanh lam đang ngắm nhìn một trái tim màu vàng thổ (ochre) đặt trong lòng bàn tay. Ngay trước nhân vật này, những nhành hoa vươn mình từ một chiếc bát đặt phía trước chiếc ghế tựa. Phía sau là khung cửa sổ rực rỡ sắc màu và một chú mèo mang gương mặt người đang đứng chênh vênh nơi thành cửa.

Nhìn ra không gian bên ngoài, Tháp Eiffel sừng sững như nuốt chửng những tòa nhà lân cận với chiều cao gấp bốn lần cấu trúc xung quanh. Thế nhưng đó vẫn chưa phải là điều kỳ lạ nhất của khung cảnh này. Một người đàn ông đang lơ lửng gần ngọn tháp như thể đang hạ cánh bằng chiếc dù hình tam giác. Trong khi đó, một cặp đôi khác lại bay bổng ngay phía dưới chân tháp, cùng độ cao với đoàn tàu thu nhỏ đang lộn ngược phía sau ô cửa sổ. Những mảng màu xanh, trắng và đỏ của quốc kỳ Pháp phủ lên bầu trời màu vàng thổ, điểm xuyết thêm vài vệt sắc tím xung quanh.

Sự bất đối xứng về kích thước, những gam màu phi thực tế, các nhân vật lơ lửng cùng những mặt phẳng chồng chéo đã mang đến cho bố cục bức tranh một bầu không khí mộng mị như bước ra từ giấc mơ.

Marc Chagall: Người lữ hành đa tài

Marc Chagall (1887–1985) là nghệ sĩ gốc Do Thái đến từ vùng Vitebsk, khi đó thuộc Đế quốc Nga (ngày nay thuộc Belarus). Hành trình đào tạo nghệ thuật và đức tin sâu sắc đã dẫn lối ông đi khắp châu Âu và xa hơn thế. Trên hành trình này, ông đã tiếp thu nhiều phong cách và ý tưởng nghệ thuật khác nhau, tạo nên một sự nghiệp đồ sộ mang tính chiết trung (eclectic) trải dài trên nhiều chất liệu: từ hội họa, nghệ thuật thủy tinh, thiết kế sân khấu đến nghệ thuật dệt may và gốm sứ.

Vào năm 1910, Chagall lần đầu tiên đặt chân đến kinh đô ánh sáng Paris và nhanh chóng tiếp cận với những tư duy cách tân hiện đại từ các nghệ sĩ tên tuổi đương thời như Robert Delaunay (1885–1941), trường phái Lập thể (Cubism) và trường phái Dã thú (Fauvism). Ba năm sau, ông sáng tác tác phẩm "Paris qua ô cửa sổ", nơi ông phô diễn trọn vẹn phong cách hội họa giàu sắc màu và đầy tính huyễn hoặc của mình. Chữ ký của danh họa xuất hiện ở góc dưới bên trái của bức tranh, nằm cạnh con số "1913" nhỏ nhắn được lồng ghép khéo léo trên chân ghế.

Paris: Biểu tượng của kỷ nguyên hiện đại

Chuyến viễn du đầu tiên của Chagall đến Paris kéo dài từ năm 1010 đến năm 1914. Giống như bối cảnh trong nhiều bộ phim Hollywood, góc nhìn từ ô cửa sổ của Chagall hướng thẳng ra Tháp Eiffel (khánh thành năm 1889). Dù từng vấp phải không ít tranh cãi và chỉ trích trong thời gian đầu, công trình mang tính đột phá về mặt kiến trúc và kỹ thuật này đã nhanh chóng chuyển mình thành biểu tượng tối cao của sự hiện đại.

Ngọn tháp đại diện cho sự thay đổi và tiến bộ vượt bậc sau cuộc Cách mạng Công nghiệp - những giá trị cốt lõi được các nghệ sĩ theo trường phái Hiện đại (Modernism) đánh giá rất cao và liên tục đưa vào các tác phẩm của mình. Đặc biệt, nguồn cảm hứng lớn nhất của Chagall chính là chuỗi tranh vẽ về Tháp Eiffel của Robert Delaunay. Chagall đã chủ ý phóng đại kích thước của ngọn tháp để biến nó trở nên kỳ vĩ và uy nghi hơn hẳn khi đặt cạnh phần còn lại của cảnh quan đô thị. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của đoàn tàu cũng là một lời ẩn ý về cuộc sống văn minh hiện đại. Còn lý do vì sao nó lại bị đảo ngược cho đến nay vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp chính thức.

Bầu trời Orphism: Khi màu sắc cất tiếng hát

Không chỉ mượn hình ảnh Tháp Eiffel, Chagall còn tiếp thu nhiều yếu tố hội họa khác từ người đồng nghiệp Delaunay. Những mảng màu chồng chéo của sắc xanh, trắng và đỏ là minh chứng rõ nét cho tầm ảnh hưởng từ trường phái Orphism (chủ nghĩa Ô-phê) của Delaunay. Phong trào nghệ thuật này là sự hòa quyện độc đáo giữa nhiều phong cách tiền phong (avant-garde), kết hợp tính đồng thời (simultaneity) của chủ nghĩa Lập thể cùng bảng màu rực rỡ của chủ nghĩa Dã thú và tân Ấn tượng.

Trường phái Orphism hướng tới việc đạt đến sự trừu tượng thuần túy thông qua sự hài hòa tuyệt đối của các sắc thái màu sắc. Khi đặt lên bàn cân so sánh với tác phẩm "Những ô cửa sổ đồng thời mở ra thành phố" (Simultaneous Windows on the City - 1912) của Delaunay, có thể thấy Chagall không hề mưu cầu sự trừu tượng hoàn toàn. Tuy nhiên, ông đã mượn hình ảnh "ô cửa sổ" như một công cụ nghệ thuật đắc lực để định hình cho kiệt tác của riêng mình.

Cú nhảy dù lịch sử: Khát vọng chinh phục bầu trời

Hình ảnh người đàn ông đang hạ cánh bằng dù có thể là một mối liên hệ trực tiếp đến các sự kiện lịch sử chấn động thời bấy giờ. Vào ngày 4 tháng 2 năm 1912, Franz Reichelt đã thực hiện một cú nhảy dù mạo hiểm từ chính Tháp Eiffel. Công trình biểu tượng này được chọn vì nó mang lại một bệ phóng cao hơn hẳn so với những lần thử nghiệm trước đó của ông. Bất chấp mọi rủi ro, Reichelt đã từ chối sử dụng hình nhân thế mạng và tự mình nhảy xuống. Đáng tiếc thay, chiếc dù đã không thể mở ra hoàn toàn, khiến ông tử vong ngay tại chỗ.

Chưa đầy một tháng sau, vào ngày 1 tháng 3 năm 1912 tại St. Louis, Missouri, Đại úy Albert Berry đã thực hiện thành công cú nhảy dù đầu tiên từ một chiếc máy bay trong lịch sử.

Rất khó để khẳng định chắc chắn Chagall đang muốn nhắc đến ai trong hai nhân vật này. Vị trí gần sát Tháp Eiffel dễ khiến người ta liên tưởng đến Reichelt bất chấp cái kết đầy bi kịch của ông; tuy nhiên, thành tựu vang dội của Berry lại có vẻ là một khoảnh khắc đáng tôn vinh hơn để đưa vào tranh vẽ. Hoặc có lẽ, ý định của Chagall không hề nhắm vào một cá nhân cụ thể nào, mà muốn ca ngợi khát vọng chinh phục bầu trời rộng lớn của toàn nhân loại, chủ đề gắn liền với sự trỗi dậy của tính hiện đại, công nghệ và sự tiến bộ.

Người nghệ sĩ yêu mèo và những biểu tượng quê hương

Thế giới động vật luôn chiếm một vị trí quan trọng trong các sáng tác của Chagall. Những chú gà trống, những chú bò cái, bò tót, ngựa và các loài gia súc khác thường xuyên xuất hiện như một cách để ông hoài niệm về nguồn cội nông thôn của mình. Giống như nhiều tâm hồn nghệ sĩ khác, Chagall đặc biệt dành tình cảm sâu sắc cho loài mèo. Chú mèo trong bức tranh "Paris qua ô cửa sổ" sở hữu một gương mặt mang đường nét của con người, kết hợp cùng bộ lông mang sắc xanh lục và vàng, hòa lẫn một cách tài tình vào tổng thể bố cục huyền ảo của bức tranh.

Những kẻ si tình: Sợi dây tình yêu xuyên biên giới

Marc Chagall và Bella Rosenfeld đã trúng tiếng sét ái tình ngay từ cái nhìn đầu tiên vào năm 1909 khi họ gặp nhau tại Saint Petersburg. Nàng ở lại quê nhà Vitebsk trong khi ông lên đường sang Paris hoa lệ, nhưng nỗi đau chia cắt chưa bao giờ là dễ dàng. Hình bóng của Bella luôn thường trực trong tâm trí danh họa, và đây có lẽ là lý do vì sao một cặp đôi đang bay bổng theo chiều ngang lại xuất hiện ngay cạnh Tháp Eiffel.

Người phụ nữ đội mũ, mặc chiếc áo sơ mi màu xanh lục đậm kết hợp cùng chân váy xanh lam; trong khi người đàn ông có râu trong bộ âu phục tím đang cầm trên tay một chiếc gậy ba toong. Hai chiếc đầu của họ khẽ chạm vào nhau như thể đang tiến đến từ hai hướng biệt lập: nàng đến từ phương Đông, còn chàng đến từ phương Tây. Liệu đây có phải là hình ảnh biểu trưng cho sự giao thoa và hội ngộ của Chagall và Bella? Hay ông đang muốn tự sự về khoảng cách địa lý xa xôi giữa hai người?

Hình ảnh những người tình lơ lửng giữa không trung - biểu tượng kinh điển gắn liền với thiên tình sử đời thực của chính ông - đã liên tục mê hoặc và chạm đến trái tim của công chúng yêu nghệ thuật trong suốt nhiều thập kỷ qua.

Bài: Navigator Media