Đền Bayon: Kiệt tác kiến trúc thần thoại giữa lòng khung cảnh cổ kính của Campuchia

Tọa lạc tại trung tâm của kinh thành cổ Angkor Thom, đền Bayon từng là quốc tự dưới triều đại của Hoàng đế Jayavarman VII. Ngôi đền núi này được xây dựng để mô phỏng ngọn núi linh thiêng Meru - trung tâm của vũ trụ theo thần thoại Ấn Độ giáo và Phật giáo. Là điểm dừng chân lừng danh tại Công viên Khảo cổ học Angkor, Bayon là minh chứng kết tinh cho điểm nhấn sáng tạo kiến trúc của kỷ nguyên Khmer dưới sự bảo trợ của vị vua kiệt xuất nhất lịch sử Campuchia.

Tọa độ của ngôi đền

Ngôi đền được xây dựng ngay tại trung tâm của Angkor Thom, kinh đô lộng lẫy và rộng lớn của đế quốc Khmer dưới thời vua Jayavarman VII. Khác với các ngôi đền Khmer khác, đền Bayon không có hào nước bao quanh, dù hệ thống hào nước xung quanh thành cổ Angkor Thom có thể được xem là phòng tuyến bảo vệ đầu tiên cho chính Bayon. Bốn con đường khởi nguồn từ bốn cổng thành (gopura) của Angkor Thom đều dẫn thẳng trực tiếp đến ngôi đền này.

Mê cung kiến trúc

Nhìn từ xa, đền Bayon trông như một khối đá khổng lồ vươn lên giữa trời xanh. Tuy nhiên, cấu trúc mê cung với những đường hầm, khoảng sân nhỏ, những bậc thang và những lối đi bị chặn trải dài trên ba tầng kiến trúc sẽ chỉ thực sự hiển hiện rõ nét khi du khách bước chân vào bên trong lòng đền.

Những bức phù điêu kể chuyện

Tương tự như đền Angkor Wat, những bức phù điêu kể chuyện (bas-reliefs) được chạm khắc tinh xảo phủ kín các bức tường hành lang của đền Bayon. Các dãy hành lang ở tầng thứ nhất và tầng thứ hai được thiết kế theo hình vuông, lưu giữ những bức phù điêu với hơn 11.000 nhân vật, tái hiện sống động cuộc sống đời thường của người dân Khmer vào thế kỷ 12 cũng như ghi lại các sự kiện lịch sử trọng đại, đặc biệt là các trận chiến khốc liệt với quân Chiêm Thành và khúc khải hoàn chinh phục hoàn toàn vương quốc này. Trên các bức tường phía ngoài của tầng thứ nhất, những lát cắt chân thực về nhịp sống thường nhật của Campuchia thế kỷ 12 cũng được tái hiện một cách vô cùng sắc sảo.

Những ngọn tháp của Bayon

Hai tầng hành lang đầu tiên dẫn lối lên tầng thứ ba được thiết kế theo cấu trúc hình tròn độc đáo với một ngọn tháp trung tâm - hiện tượng độc nhất vô nhị trong kiến trúc kiến trúc Khmer. Toàn bộ ngôi đền quy tụ tổng cộng 54 ngọn tháp mang phong cách Gothic. Nhiều giả thuyết cho rằng, mỗi ngọn tháp đóng vai trò như những "đôi mắt" ngày đêm canh giữ và giám sát 54 tỉnh thành của đế quốc Khmer thời bấy giờ.

Ngôi đền của những gương mặt bí ẩn

Đền Bayon còn được biết đến với tên gọi "Ngôi đền của những gương mặt" nhờ 216 khuôn mặt mang thần thái an nhiên, tự tại được tạc khắc trên các ngọn tháp. Ban đầu, các khuôn mặt này được cho là đại diện cho Thần sáng tạo Brahma bốn mặt của Ấn Độ giáo. Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó đã xác định rằng những gương mặt này thuộc về Quán Thế Âm Bồ Tát (Lokeshwara hay Avalokiteshvara), biểu tượng của lòng từ bi tột cùng. Từ bất kỳ góc nhìn nào tại ngôi đền, du khách cũng có thể nhìn thấy ít nhất hàng chục gương mặt như vậy. Điều đặc biệt là gương mặt của Quán Thế Âm Bồ Tát được mô phỏng theo chính diện mạo của vua Jayavarman VII.

Sự trỗi dậy của Phật giáo

Hầu hết các vị vua Khmer đều là những tín đồ Ấn Độ giáo theo giáo phái Shaivite (thờ thần Shiva), dù thần Vishnu cũng rất được người dân tôn kính. Việc vua Jayavarman VII cải sang đạo Phật và chọn đây làm quốc giáo đã dẫn đến cuộc dịch chuyển lớn từ các biểu tượng kiến trúc Ấn Độ giáo sang biểu tượng Phật giáo trong các công trình xây dựng tại Angkor.

Kiến trúc của đền Bayon là tuyên ngôn chính trị đanh thép về cuộc đại cải đạo của người dân Khmer từ Ấn Độ giáo sang Phật giáo Đại thừa. Mặc dù Bayon là ngôi đền Phật giáo, các vị thần khác vẫn được tôn thờ tại đây. Các đền thờ riêng biệt vẫn được dành để phụng thờ thần Vishnu và thần Shiva, bên cạnh vô số các vị thần linh khác.

Cuộc lội ngược dòng của Ấn Độ giáo

Giai đoạn phục hưng Ấn Độ giáo của đế quốc Khmer bắt đầu vào khoảng năm 1243 sau Công nguyên, sau sự ra đi của cháu nội vua Jayavarman VII là vua Jayavarman VIII. Vua Jayavarman VIII là tín đồ Shaivite sùng đạo, ông chính là người đã ra lệnh phá hủy hàng loạt các bức tượng Phật giáo và tái lập các biểu tượng Ấn Độ giáo vốn đã bị thay đổi dưới triều đại của người tiền nhiệm.

Một bức tượng Phật cao 12 foot (khoảng 3,6 mét) tại đền Bayon đã bị ném xuống đáy một giếng nước gần đó dưới thời vua Jayavarman VIII. Sau này, trong quá trình tái khám phá và nỗ lực bảo tồn ngôi đền, bức tượng thờ chính, pho tượng Phật đang tọa thiền dưới sự che chở của các đầu rắn thần Mucalinda, đã được tìm thấy trong một hố sâu bên dưới chính điện.

Hành trình phục dựng thời hiện đại

Đền Bayon đã bị bỏ hoang vào khoảng thế kỷ 15 khi các vị vua Khmer dời kinh đô về Phnom Penh, và toàn bộ khu vực này dần bị che phủ bởi rừng già rậm rạp. Ngôi đền lần đầu tiên được phát quang vào thời hiện đại là vào khoảng năm 1910, và khu chánh điện cùng các ngọn tháp đã được phục dựng vào khoảng năm 1940 bằng phương pháp trùng tu anastylosis (phương pháp tái thiết các cấu trúc bị sụp đổ bằng chính các cấu trúc nguyên bản). Hiện nay, đền Bayon đang được bảo tồn và duy trì bởi Đội ngũ Bảo vệ Angkor thuộc Chính phủ Nhật Bản (JSA).

Bài: Navigator Media