Bản lĩnh nữ quyền trong "Chân dung Thánh Catherine" của Artemisia Gentileschi

Artemisia Gentileschi (1593–1656) vốn được xưng tụng là một trong những họa sĩ Baroque Ý xuất sắc nhất lịch sử. Tuy nhiên trong một thời gian dài, tên tuổi của bà chịu chung số phận bị lãng quên như bao phụ nữ tài năng khác, vắng bóng tại những "thánh đường" nghệ thuật như National Gallery ở Washington hay Bảo tàng Louvre tại Paris.

Mọi chuyện đã thay đổi vào năm 2018 khi Bảo tàng Quốc gia London (National Gallery) quyết định chi 3,6 triệu bảng Anh để sở hữu bức Chân dung tự họa trong hình tượng Thánh Catherine xứ Alexandria. Dù là con số khổng lồ nhưng nhà phê bình nghệ thuật Jonathan Jones của tờ The Guardian khẳng định đây là một trong những thương vụ quan trọng nhất lịch sử bảo tàng này. Trước khi kiệt tác của Gentileschi xuất hiện, trong bộ sưu tập hơn 2.300 tác phẩm tại đây, chỉ có vỏn vẹn 20 nữ nghệ sĩ được vinh danh. Đây cũng là lần đầu tiên kể từ năm 1991, bảo tàng này mới mua thêm một tác phẩm của nữ giới.

Giá trị của Gentileschi không nên bị thu hẹp trong vấn đề giới tính. Bà sở hữu tài năng thiên bẩm và là một trong những họa sĩ có sức biểu cảm mãnh liệt nhất thời bấy giờ. Với sự nghiệp rực rỡ kéo dài hơn 40 năm, bà đã phá vỡ mọi rào cản để trở thành người phụ nữ đầu tiên được gia nhập Học viện Nghệ thuật Florence danh giá.

Cường độ cảm xúc trong các tác phẩm của bà chỉ xếp sau Caravaggio – người mà bà có thể đã gặp gỡ từ thuở thiếu thời. Tầm ảnh hưởng của Caravaggio hiện rõ trong những đường nét táo bạo của bà, tiêu biểu như bức Judith Slaying Holofernes. Song, kiệt tác chân dung tự họa mới được tìm thấy này lại mang đến một cái nhìn thấu đáo không chỉ về bối cảnh nghệ thuật đương thời mà còn về chính cuộc đời đầy biến động và nghị lực phi thường của bà.

Sau khi được phục chế để lấy lại vẻ huy hoàng vốn có, bức họa đã thực hiện chuyến lưu diễn khắp Vương quốc Anh vào năm 2019 qua những địa điểm vô cùng đặc biệt: từ thư viện phụ nữ Glasgow, trường học ở Newcastle cho đến cả phòng khám đa khoa và nhà tù tại Surrey. Việc chiêm ngưỡng bức chân dung trong không gian riêng biệt cho phép người xem dành trọn vẹn sự chú ý để cảm nhận chiều sâu của nó.

Đúng như tên gọi, tác phẩm là sự lồng ghép tài tình giữa hai chân dung trong một chỉnh thể. Một mặt, đó là Thánh Catherine – người bị Hoàng đế La Mã Maxentius kết án tử hình trên bánh xe gai nhưng theo truyền thuyết, bánh xe đã vỡ tan ngay khi bà chạm vào. Trong tranh, bánh xe gãy là biểu tượng gắn liền với vị thánh này, cũng chính là nguồn cảm hứng cho tên gọi của loại pháo hoa "Catherine Wheel". Mặt khác, đây chính là Gentileschi đang nhìn thẳng vào chúng ta bằng đôi mắt tự tin và đầy ưu tư. Nhành lá cọ trên tay bà không chỉ là biểu tượng cho sự tử vì đạo của vị Thánh, mà còn ẩn dụ cho cây cọ vẽ của chính người nghệ sĩ.

Đi sâu vào tầng nghĩa biểu tượng, bánh xe gãy còn là nhân chứng cho những bi kịch mà Gentileschi đã nếm trải. Năm 17 tuổi, bà bị Agostino Tassi – một họa sĩ làm việc tại xưởng của cha mình – cưỡng bức. Trong phiên tòa xét xử sau đó, bà thậm chí còn bị tra tấn để "kiểm chứng sự thật". Bất chấp những nỗi đau thấu trời xanh đó, cái nhìn đầy uy quyền trong bức tự họa này là minh chứng cho một tâm hồn không bao giờ bị khuất phục.

Bàn tay phải đặt lên ngực khẽ khàng tôn vinh vẻ đẹp nữ tính, trong khi chiếc vương miện trên đầu biến bà trở thành một hình tượng gần như thánh khiết. Trong bối cảnh ngày càng nhiều phụ nữ đứng lên lên tiếng chống lại sự bất công, kiệt tác của Artemisia Gentileschi không chỉ là một bức họa Baroque mẫu mực mà còn là biểu tượng vĩnh cửu cho sức mạnh và bản lĩnh của phái đẹp.

Bài: Navigator Media